Trong bài toán kinh tế nuôi tôm, thức ăn chiếm tới hơn 50% tổng chi phí. Tuy nhiên, một sai lầm kinh điển mà nhiều người nuôi vẫn mắc phải là ép tôm ăn theo giờ giấc sinh hoạt của con người thay vì tuân theo đồng hồ sinh học của loài vật.

Nhịp sinh học và cơ chế tiết enzyme tiêu hóa của tôm

Về mặt tập tính tự nhiên, tôm thẻ chân trắng là loài hoạt động về đêm. Trong môi trường hoang dã, chúng thường vùi mình dưới đáy vào ban ngày để tránh kẻ thù và chỉ thực sự đi kiếm ăn khi màn đêm buông xuống. 

Tuy nhiên, trong môi trường nuôi công nghiệp mật độ cao, thói quen này đã bị biến đổi một phần do sự thuần hóa. Dù vậy, mã gen quy định nhịp sinh học trong cơ thể tôm vẫn không thay đổi. Gan tụy của tôm không tiết ra dịch tiêu hóa đều đặn suốt 24 giờ. 

Các nghiên cứu chuyên sâu về sinh lý học cho thấy, hoạt lực của các enzyme quan trọng như Amylase và Protease thường đạt đỉnh vào hai khung giờ chính trong ngày và giảm thấp vào những thời điểm còn lại. Nếu người nuôi cho ăn nặng vào lúc enzyme hoạt động yếu, thức ăn sẽ không được hấp thu trọn vẹn, dẫn đến lãng phí và ô nhiễm môi trường nước.

Nhiệt độ nước quyết định tốc độ chuyển hóa năng lượng

Yếu tố then chốt đầu tiên quyết định sức ăn của tôm là nhiệt độ nước, vì tôm là động vật biến nhiệt. Tốc độ chuyển hóa năng lượng của tôm tuân theo định luật Q10, nghĩa là quá trình trao đổi chất sẽ tăng gấp đôi khi nhiệt độ tăng thêm 10 độ C trong ngưỡng cho phép. 

Khi nhiệt độ quá cao (trên 32 độ C), thường vào buổi trưa, tôm sẽ rơi vào trạng thái stress nhiệt. Lúc này enzyme bị ức chế, tôm giảm ăn để tập trung năng lượng cho việc điều hòa thân nhiệt. Ngược lại, vào sáng sớm khi nhiệt độ còn thấp (dưới 26 độ C), bộ máy tiêu hóa vẫn trong trạng thái khởi động chậm chạp. Do đó, ép tôm ăn quá nhiều vào buổi trưa nắng gắt hay sáng sớm lạnh giá đều không mang lại hiệu quả kinh tế.

Nhu cầu tiêu thụ oxy tăng cao trong quá trình tiêu hóa

Một yếu tố khác thường bị bỏ qua là mối quan hệ mật thiết giữa việc ăn và nồng độ Oxy hòa tan (DO). Quá trình tiêu hóa thức ăn, đặc biệt là thức ăn giàu đạm, tiêu tốn một lượng oxy khổng lồ do tác động nhiệt của thức ăn. 

Nếu cho tôm ăn vào thời điểm oxy trong ao thấp, tôm sẽ không đủ dưỡng khí để vận hành bộ máy tiêu hóa. Thức ăn nằm lại trong ruột lâu nhưng không được chuyển hóa sẽ lên men, sinh khí độc và gây ra các bệnh đường ruột. Đây là lý do tại sao các cử ăn vào ban đêm, dù tôm rất thèm ăn theo bản năng, lại tiềm ẩn rủi ro lớn nếu người nuôi không đảm bảo được lượng oxy đáy ao dồi dào.

Xác định các khung giờ tôm hấp thụ dinh dưỡng tối ưu

Tổng hợp các yếu tố về enzyme, nhiệt độ và oxy, ta có thể xác định được biểu đồ cho ăn hiệu quả nhất:

- Khung giờ đầu tiên thường rơi vào khoảng 9 giờ đến 10 giờ sáng, khi nhiệt độ nước đã ấm lên và hàm lượng oxy hòa tan đạt mức bão hòa nhờ quá trình quang hợp của tảo. 

- Tuy nhiên, khung giờ quan trọng nhất lại nằm ở khoảng 4 giờ chiều đến 8 giờ tối. Đây là thời điểm nhiệt độ nước bắt đầu dịu mát nhưng vẫn đủ ấm, đồng thời phù hợp với tập tính kiếm ăn tự nhiên lúc chập choạng tối của loài tôm. Lúc này, gan tụy tiết ra lượng enzyme dồi dào nhất, giúp tôm hấp thu dinh dưỡng triệt để.

Điều chỉnh tỷ lệ thức ăn thực tế để tối ưu hóa chi phí

Hãy giảm lượng thức ăn vào giờ trưa khi nắng gắt, dồn tỷ trọng lớn khoảng 35-40% tổng lượng thức ăn trong ngày vào cử chiều tối. Đồng thời, cần kiên quyết cắt giảm hoặc ngưng cho ăn khi phát hiện tôm đang lột xác đồng loạt hoặc khi oxy hòa tan giảm dưới mức 4 mg/L. 

Việc tuân thủ nhịp sinh học của tôm không chỉ giúp tôm lớn nhanh, khỏe mạnh mà còn giúp người nuôi tiết kiệm đáng kể chi phí thức ăn, yếu tố quyết định sự thành bại của vụ nuôi.

Phương Minh