Xử lý nước là bước bắt buộc trong nuôi tôm. Từ trước đến nay, Chlorine và thuốc tím (KMnO₄) là lựa chọn phổ biến vì giá rẻ và tác dụng nhanh. Tuy nhiên, khi mật độ nuôi ngày càng cao và yêu cầu an toàn sinh học khắt khe hơn, việc phụ thuộc vào hóa chất đang bộc lộ nhiều rủi ro.

Đèn UV không chỉ là một thiết bị diệt khuẩn, mà là một cách tiếp cận khác: kiểm soát mầm bệnh mà không làm xáo trộn hệ sinh thái ao nuôi.

Vậy vì sao nên cân nhắc chuyển sang UV?

UV diệt khuẩn mà không làm “sốc” nước

Chlorine và thuốc tím là chất oxy hóa mạnh. Khi đưa vào nước, chúng tiêu diệt vi khuẩn, virus và tảo nhưng đồng thời:

- Làm biến động pH

- Tiêu diệt cả vi sinh có lợi

- Có thể tạo sản phẩm phụ khi phản ứng với chất hữu cơ

Nếu dùng sai liều hoặc nước giàu hữu cơ, phản ứng phụ có thể sinh độc tố gây hại cho tôm.

Ngược lại, tia UVC (250–265 nm) của đèn UV phá hủy DNA vi sinh vật, khiến chúng mất khả năng sinh sản mà không làm thay đổi thành phần lý hóa của nước. Không có dư lượng hóa chất, không làm nước “giật” chỉ số đột ngột.

Điểm khác biệt lớn nhất là UV xử lý mầm bệnh nhưng giữ môi trường ổn định.

Không lo tồn dư và hiện tượng “nhờn hóa chất”

Một vấn đề ít được nói đến khi sử dụng Chlorine và thuốc tím là tồn dư và sự phụ thuộc lặp lại vào hóa chất. Trong điều kiện nước giàu hữu cơ, Chlorine dễ phản ứng tạo ra các hợp chất phụ, nếu không trung hòa kỹ có thể gây kích ứng mang và làm tôm suy yếu. Quan trọng hơn, khi người nuôi liên tục xử lý bằng cùng một nhóm oxy hóa, vi sinh vật trong ao có xu hướng thích nghi, buộc phải tăng liều cho những lần sau. Vòng lặp này khiến chi phí tăng dần và rủi ro môi trường cao hơn.

Đèn UV hoạt động theo cơ chế vật lý – phá hủy cấu trúc DNA của vi sinh vật bằng tia UVC – nên không tạo tồn dư trong nước và cũng không gây hiện tượng “kháng” theo nghĩa hóa học. Khi tắt đèn, quá trình xử lý dừng lại ngay lập tức, không kéo dài tác động sang các giai đoạn sau. Điều này giúp môi trường ao ổn định hơn và giảm phụ thuộc vào việc điều chỉnh liều lượng liên tục.

Giảm áp lực kỹ thuật và rủi ro sai sót vận hành

Sử dụng hóa chất trong ao nuôi không chỉ đơn giản là “đổ xuống và chờ tác dụng”. Liều lượng Chlorine phải tính theo thể tích nước, pH và hàm lượng chất hữu cơ; nếu sai lệch, hiệu quả diệt khuẩn có thể không đạt hoặc ngược lại gây sốc môi trường. Sau mỗi lần xử lý, hệ vi sinh có lợi thường bị suy giảm, buộc người nuôi phải bổ sung lại, làm tăng thêm một vòng can thiệp kỹ thuật.

UV, khi được lắp đặt đúng công suất và đi kèm hệ thống lọc cơ học phù hợp, vận hành tương đối ổn định. Người nuôi không phải tính toán liều cho từng lần xử lý mà chỉ cần đảm bảo nước đủ độ trong để tia UV xuyên thấu hiệu quả và thực hiện bảo trì định kỳ. Sự khác biệt nằm ở chỗ: hóa chất phụ thuộc nhiều vào thao tác mỗi lần sử dụng, còn UV phụ thuộc vào thiết kế hệ thống ngay từ đầu. Điều này làm giảm đáng kể nguy cơ sai sót trong quá trình vận hành hằng ngày.

Lợi thế kinh tế dài hạn

Chi phí luôn là rào cản lớn nhất khi người nuôi cân nhắc chuyển từ hóa chất sang UV. Nhìn ở bề nổi, Chlorine rẻ và dễ mua, còn UV đòi hỏi đầu tư thiết bị ngay từ đầu. Nhưng nếu tính trên toàn bộ vòng đời vận hành ao nuôi, bài toán không đơn giản là “giá mua hôm nay”, mà là tổng chi phí duy trì qua nhiều vụ.

Với hóa chất, chi phí không dừng ở mỗi lần xử lý. Người nuôi phải:

- Mua Chlorine lặp lại theo từng chu kỳ

 - Trung hòa và xử lý nước sau khi đánh thuốc

- Bổ sung, gây lại hệ vi sinh có lợi

- Trong nhiều mô hình, cần thêm ao xử lý riêng

Trong khi đó, UV là khoản đầu tư cố định. Sau khi lắp đặt, chi phí vận hành chủ yếu là điện năng và thay bóng định kỳ (tuổi thọ trung bình khoảng 9.000 giờ). Không phát sinh chi phí trung hòa, không phải phục hồi hệ vi sinh sau mỗi lần xử lý.

Nếu tính trong 2–3 vụ nuôi liên tiếp, tổng chi phí hóa chất có thể tiệm cận mức đầu tư hệ thống UV phù hợp. Từ các vụ sau, lợi thế kinh tế bắt đầu rõ rệt, chưa kể yếu tố giảm rủi ro do sốc môi trường — thứ có thể gây thiệt hại lớn hơn nhiều so với tiền thiết bị.

Ánh sáng cực tím (UV) là một yếu tố quan trọng trong quang phổ ánh sáng tự nhiên và phục vụ nhiều mục đích sinh thái khác nhau. Ảnh: Bài nghiên cứu của tạp chí Responsible Seafood Advocate

UV không thay thế hoàn toàn hóa chất, nhưng thay đổi cách xử lý

Cần nhìn nhận thực tế rằng UV không thay thế hoàn toàn hóa chất trong mọi tình huống. Trong giai đoạn cải tạo ao ban đầu hoặc khi cần xử lý khẩn cấp một lượng lớn mầm bệnh, Chlorine vẫn có vai trò nhất định. Tuy nhiên, nếu mục tiêu là kiểm soát mầm bệnh liên tục trong suốt chu kỳ nuôi, đặc biệt ở mô hình mật độ cao hoặc tuần hoàn, UV mang lại cách tiếp cận bền vững hơn.

Thay vì xử lý theo kiểu “đánh mạnh rồi phục hồi”, UV giúp duy trì mức độ mầm bệnh thấp một cách ổn định mà không phá vỡ hệ sinh thái nước. Sự thay đổi này không chỉ là thay công cụ, mà là chuyển từ tư duy can thiệp hóa học sang tư duy kiểm soát sinh học dài hạn. Trong bối cảnh yêu cầu giảm tồn dư và nâng chuẩn an toàn ngày càng cao, đây là hướng đi đáng cân nhắc cho những mô hình nuôi muốn tối ưu hiệu quả và giảm rủi ro.

Hồng Hà